Unikanie a lęk – o tym jak chwilowa ulga, może wzmacniać lęk

lęk a unikanie

Czasem wystarczy odwołać spotkanie, przełożyć trudną rozmowę albo zrezygnować z wyjścia, żeby poczuć natychmiastową ulgę. Nie musimy już mierzyć się z niepokojem, a trudna sytuacja wydaje się na chwilę mniej zagrażająca. Problem w tym, że jeśli coraz częściej radzimy sobie z lękiem przez unikanie, z czasem możemy odczuwać go coraz więcej.
Dlaczego tak się dzieje? I jak można przerwać ten mechanizm?

Błędne koło lęku i unikania

Unikanie jest naturalną reakcją na zagrożenie. Kiedy coś budzi w nas strach, napięcie lub niepewność, próbujemy się przed tym ochronić. Trudności pojawiają się wtedy, gdy zaczynamy unikać również sytuacji, które nie są obiektywnie niebezpieczne, ale wywołują dyskomfort lub wiążą się z ryzykiem, że coś pójdzie nie po naszej myśli.

Możemy na przykład odkładać trudną rozmowę z obawy przed konfliktem, rezygnować ze spotkań towarzyskich, ponieważ martwimy się oceną innych, albo wielokrotnie sprawdzać, czy wszystko zrobiliśmy prawidłowo, bo trudno nam znieść niepewność.

W każdym z tych przypadków unikanie może przynieść krótkotrwałą ulgę. Nie musimy konfrontować się z tym, co budzi nasz niepokój. Ta ulga sprawia jednak, że w przyszłości jeszcze łatwiej będzie nam wybrać tę samą strategię.

W psychologii nazywamy to wzmocnieniem negatywnym – zachowanie staje się bardziej prawdopodobne, ponieważ pozwala zmniejszyć nieprzyjemne odczucia. Nie oznacza to, że unikanie jest czymś złym. Oznacza, że nasz umysł uczy się: „Kiedy się wycofuję, czuję się lepiej”.

W ten sposób powstaje błędne koło:

lęk → unikanie → chwilowa ulga → większa skłonność do unikania

Problem polega na tym, że unikając, nie dajemy sobie szansy sprawdzić, czy nasze obawy rzeczywiście by się potwierdziły. Możemy nie dowiedzieć się, że potrafimy poradzić sobie z trudną rozmową, że objawy lęku są możliwe do zniesienia albo że sytuacja okaże się mniej zagrażająca, niż przewidywaliśmy.

Z czasem lista unikanych sytuacji może się wydłużać, a codzienne życie stawać się coraz bardziej ograniczone. Unikanie nie zawsze jest przy tym oczywiste. Może przyjmować postać nadmiernego przygotowywania się, ciągłego szukania zapewnień czy wielokrotnego sprawdzania, czy wszystko jest w porządku.

Warto pamiętać, że nie każde wycofanie się jest niekorzystne. Czasem rezygnacja jest rozsądną decyzją, a dystans pomaga chronić własne granice. Znaczenie ma to, czy wybieramy dane zachowanie świadomie, czy raczej po to, by natychmiast pozbyć się lęku.

Jak pracujemy z unikaniem w psychoterapii?

W psychoterapii nie chodzi o zmuszanie pacjenta do robienia rzeczy, których się boi, ani o to, by za wszelką cenę pozbyć się lęku. Celem jest lepsze zrozumienie mechanizmu trudności i stopniowe rozwijanie sposobów reagowania, które nie będą tak bardzo ograniczać codziennego życia.

Poszczególne nurty terapeutyczne mogą różnić się sposobami rozumienia i pracy z unikaniem. W terapii poznawczo – behawioralnej (CBT) zaczynamy od rozpoznania wzorców unikania. Przyglądamy się konkretnym sytuacjom: co wywołuje lęk, jakie myśli mu towarzyszą, co robimy, żeby poczuć się bezpieczniej, i jakie konsekwencje przynoszą te zachowania. Nie chodzi o ocenianie siebie, lecz o zrozumienie, co podtrzymuje trudność.

Następnie przyglądamy się naszym przewidywaniom i przekonaniom. Czego dokładnie się obawiamy? Czy zakładamy, że popełnienie błędu będzie katastrofą? Czy jesteśmy przekonani, że nie poradzimy sobie z niepokojem? Sprawdzamy, na ile te przewidywania odpowiadają rzeczywistości.

Kolejnym krokiem może być stopniowe podejmowanie unikanych sytuacji. W terapii CBT wykorzystujemy między innymi różne formy ekspozycji, czyli planowanego konfrontowania się z tym, co wywołuje lęk. Jeśli ktoś obawia się zabierania głosu na spotkaniach, nie musi od razu rozpoczynać od długiej wypowiedzi przed dużą grupą. Może zacząć od zadania pytania w mniejszym gronie osób lub podzielenia się krótką opinią, a następnie stopniowo podejmować kolejne wyzwania.

Ważne jest, aby kroki były dostosowane do sytuacji i możliwości pacjenta. Nie chodzi wyłącznie o to, by wytrzymać niepokój, ale także o zdobywanie nowych doświadczeń: sprawdzanie własnych przewidywań i odkrywanie, że możemy poradzić sobie z dyskomfortem, nawet jeśli nie mamy pełnej kontroli nad sytuacją.

Czy trzeba przestać się bać, żeby przestać unikać?

Zdecydowanie nie. Często czekamy, aż poczujemy się pewniej i spokojniej, zanim zrobimy coś, czego się obawiamy. Tymczasem poczucie gotowości może długo nie nadchodzić, zwłaszcza jeśli przywykliśmy do unikania.

W terapii uczymy się, że możemy odczuwać lęk i jednocześnie działać. Możemy nie mieć pewności, jak potoczy się trudna rozmowa, a mimo to ją przeprowadzić. Możemy obawiać się błędu, a jednak podjąć próbę.

Nie oznacza to ignorowania własnych granic ani zmuszania się do wszystkiego. Chodzi o stopniowe odzyskiwanie swobody wyboru, tak aby lęk nie decydował za nas o tym, co robimy, a z czego rezygnujemy.

Uważamy, że droga do większej swobody nie prowadzi przez unikanie wszystkiego, co budzi niepokój, lecz przez stopniowe odkrywanie, że potrafimy sobie z tym niepokojem radzić.

Warto przeczytać: